Kanker kan ook jongere mensen treffen, soms precies op het moment dat zij een kinderwens proberen te vervullen. In zo’n situatie verschuift de focus vaak volledig naar genezing – en terecht. Gelukkig kunnen veel mensen dankzij succesvolle behandelingen zoals operatie, chemotherapie of bestraling herstellen en opnieuw naar de toekomst kijken. Maar soms leidt diezelfde behandeling tot vruchtbaarheidsproblemen.

Impact van kankerbehandelingen op vruchtbaarheid

Bij vrouwen:

• Operaties in de buik kunnen verklevingen veroorzaken die de eileiders blokkeren.
• Chemotherapie kan de eierstokken beschadigen, waardoor de eicelproductie stopt. In sommige gevallen treedt vroegtijdige overgang op.
• Bestraling in het bekkengebied kan het eierstokweefsel ernstig aantasten.

Bij mannen:

• Operaties in het kleine bekken kunnen erectie- of zaadlozingsproblemen veroorzaken.
• Bestraling en chemotherapie kunnen de spermaproductie verminderen of stilleggen.

Vaak wordt in de hectiek rond een kankerdiagnose onvoldoende stilgestaan bij de gevolgen voor vruchtbaarheid. Toch is er in sommige gevallen de mogelijkheid om vooraf maatregelen te nemen.

Vruchtbaarheid behouden vóór behandeling

Voor mannen:

• Sperma kan vooraf worden ingevroren bij een spermabank.
• Na genezing kan dit sperma gebruikt worden voor kunstmatige inseminatie (IUI) of IVF.

Voor vrouwen:

• Invriezen van eicellen is mogelijk, maar complexer dan bij sperma.
• Door middel van hormonale medicatie kunnen eierstokken tijdelijk in rust worden gebracht, wat beschermend kan werken tijdens de behandeling.
• Invriezen van eierstokweefsel is een innovatieve techniek die perspectief biedt, vooral bij jonge meisjes of vrouwen.

Ovariumcarcinoom bij jonge vrouwen

Eierstokkanker komt meestal voor bij vrouwen boven de 50, maar kan ook bij jongere vrouwen optreden. Gelukkig gaat het dan vaak om een ander type kanker met een gunstiger verloop.

• Behandeling kan soms plaatsvinden zonder het verwijderen van beide eierstokken of de baarmoeder.
• Hierdoor blijft vruchtbaarheid behouden, zonder dat dit ten koste gaat van het succes van de behandeling.
• Chemotherapie volgt vaak na de operatie, maar bij beperkte chirurgische ingrepen is het mogelijk om later toch zwanger te worden.

Cryopreservatie van eicellen en eierstokweefsel

Wanneer is cryopreservatie relevant?

Bij vrouwen met een verhoogd risico op prematuur ovarieel falen (POF), bijvoorbeeld door kankerbehandelingen of genetische oorzaken, kan cryopreservatie een manier zijn om toekomstig moederschap mogelijk te maken.

Opties:

1. Embryo-invriezing (bij aanwezige partner): na IVF wordt het embryo ingevroren.
2. Eicel-invriezing (zonder partner): via vitrificatie (snelle invriestechniek).
3. Eierstokweefsel invriezen: stukjes weefsel met onrijpe follikels worden operatief verwijderd en ingevroren voor later gebruik.

Belangrijke kanttekening:

• Eierstokweefsel invriezen biedt perspectief, maar is nog in ontwikkeling.
• Technieken zoals laboratoriumrijping van eicellen of terugplaatsing van weefsel worden onderzocht, maar geven nog geen garanties.
• Er bestaat ook een (theoretisch) risico op herintroductie van kwaadaardige cellen bij transplantatie.

Wat gebeurt er na het ontdooien?

Er bestaan twee routes:

1. Terugplaatsen in het lichaam – met kans op natuurlijke follikelgroei. Dit is experimenteel en nog niet bewezen succesvol bij mensen.
2. In vitro rijping – het weefsel wordt in het lab bewerkt, met als doel eicellen te rijpen voor IVF. Deze techniek is technisch uitdagend en wordt nog onderzocht.

Sommige onderzoekers experimenteren met onderhuidse terugplaatsing om gemakkelijker toegang te krijgen tot follikels bij latere stimulatie.

Praktische en ethische overwegingen

• Leeftijd speelt een rol: bij jongere vrouwen is weefsel beter bestand tegen invriesprocessen.
• Bij kanker bestaat het risico op herintroductie van kwaadaardige cellen.
• Langetermijnresultaten zijn nog onzeker – er zijn nog weinig zwangerschappen na deze methoden bij de mens.

Wat is mogelijk in Nederland?

Sinds 2011 is het ook in Nederland toegestaan om op sociale indicatie eicellen te laten invriezen, bijvoorbeeld vanwege uitstel van kinderwens. Dankzij verbeterde technieken zoals vitrificatie zijn de kansen op een succesvolle zwangerschap na ontdooiing inmiddels aanzienlijk verbeterd.

Conclusie

Vruchtbaarheidsbehoud bij kanker is een snel ontwikkelend vakgebied. Hoewel nog niet alle technieken volwassen zijn, biedt cryopreservatie veelbelovende mogelijkheden voor jongvolwassenen die geconfronteerd worden met een kankerdiagnose.

Het is essentieel dat artsen – direct na de diagnose – ook het onderwerp vruchtbaarheid bespreken. Zo krijgen patiënten de kans om geïnformeerde keuzes te maken over hun toekomst.